BIỆN CHỨNG PHÁP
Töông quan giöõa caù theå vaø toång quaùt laø theá.
Söï quan troïng cuûa töông quan aáy veà maët phöông phaùp laø theá.
Ngöôøi ta thöôøng noùi raèng toång hôïp laø moät caùch trình baøy keát quaû cuûa phaân tích. Noùi nhö theá chæ ñuùng coù moät phaàn maø thoâi. Bôûi vì, toång hôïp vöøa laø trình baøy goïn keát quaû cuûa phaân tích, vöøa laø tinh thaàn cuûa söï phaân tích. Toång hôïp laø tö töôûng chæ ñaïo cho söï phaân tích ñeå cho khi phaân tích, tuy caùc boä phaän ñöôïc xem xeùt rieâng ra maø vaãn lieàn nhau ñeå giöõ caùi toaøn theå trong luùc chia phaân, giöõ caùi vaän ñoäng trong khi taïm ngöøng, giöõ caùi soáng trong caùi cheát.
Cho neân, roát cuøng laïi khoâng theå xem phaân tích vaø toång hôïp laø hai ñöôøng ñi ngöôïc nhau vaø keá tuïc nhau trong thôøi gian, phaân tích vaø toång hôïp ñi lieàn vôùi nhau, boå khuyeát cho nhau. Vì baûn chaát cuûa töï nhieân laø toång hôïp cho neân phaân tích môùi coù yù nghóa, môùi caàn thieát vaø toång hôïp chæ coù yù nghóa vaø caàn thieát laø bôûi vì töï nhieân xu höôùng ñeán söï töï phaân tích trong quaù trình vaän ñoäng cuûa noù. Khoâng coù phaân tích thuaàn tuùy hay toång hôïp thuaàn tuùy. Taùch ra vaø hôïp laïi laø hai maët thoáng nhaát cuûa töï nhieân giôùi, maø phaân tích vaø toång hôïp trong khoa hoïc chaúng qua laø phaûn aûnh trong nhaän thöùc maø thoâi, noù tieâu bieåu caùi uy quyeàn cuûa trí tueä veà söï nhaän thöùc thöïc chaát cuûa vuõ truï.
Söï phaân tích hieän nay coù khaùc vôùi phaân tích coå ñieån ôû tinh thaàn cuï theå, tinh thaàn toång hôïp cuûa söï phaân tích cuûa chuùng ta. Ta troâng thaáy töøng caây maø cuõng troâng thaáy caû röøng vaø thaáy röøng goàm nhöõng caây hieäp laïi.
Leânin trích luïc ñoaïn sau ñaây cuûa Heâ-gen veà söï lieân heä maät thieát giöõa phaân tích vaø toång hôïp:
Ta laáy nhöõng baèng côù sau ñaây ñeå chöùng minh raèng tö töôûng sieâu hình khoâng thöøa nhaän hay khoâng muoán thaáy caùi tính chaát thoáng nhaát cuûa vuõ truï. Nhöõng nhaø tö töôûng phi bieän chöùng xem vuõ truï töïa nhö ñoáng gaïch, ñoáng ñaát, trong ñoù caùc boä phaän gaàn nhö choàng chaát leân nhau, xen laãn nhau maø rôøi raïc, ví duï nhö:
ÔÛ ñaây xin coù vaøi caâu chuù thích veà töông quan giöõa caùc khoa hoïc, töông quan giöõa caùc khoa hoïc laø söï bieåu hieän töông quan giöõa caùc boä phaän cuûa vuõ truï.
Nhaø khoa hoïc hoài tröôùc theá kyû 19 töôûng töôïng nguyeân töû cuûa caùc vaät theå nhö laø nhöõng vieân ñaïn troøn meùo, moùc laïi vôùi nhau. Hoï chöa bieát raèng moät ñieän töû cuûa nguyeân töû coù theå chuyeån töø nguyeân töû naøy sang nguyeân töû kia, hay laø hai nguyeân töû coù theå “huøn voán” chung 1, 2 ñieän töû vôùi nhau. Hoï chöa bieát raèng söï di chuyeån ñoù khoâng tuøy caùch caáu taïo vaät lyù (haït nhaân, ñieän töû) maø tuøy söï caáu taïo naêng löôïng phöùc taïp cuûa vaät theå laøm cho vaät theå bieán ñoåi baûn chaát cuûa noù ñi ; söï bieát ñoåi baûn chaát aáy thuoäc vaøo lónh vöïc nghieân cöùu cuûa hoùa hoïc. Lôùp ñieän ôû phía ngoaøi coù khaû naêng nhaûy töø nguyeân töû naøy qua nguyeân töû kia, laøm cho vaät theå naøy bieán thaønh vaät theå khaùc (hoùa trò vaø aùi löïc cuûa vaät theå). Nhöõng phaûn öùng veà hoùa hoïc ñeàu laø nhöõng söï trao ñoåi veà naêng löôïng (hieän töôïng lyù hoïc) theo quy luaät cuûa löôïng töû hoïc. Cho neân coù ngaønh hoùa lyù hoïc. Lyù vaø hoùa khoâng taùch rôøi haún maø dính lieàn nhau.
Kyõ ngheä döôïc phaåm vaø kyõ ngheä thöïc phaåm laøm cho ngaønh sinh hoùa hoïc (Biochimie) phaùt trieån maïnh, noù noái lieàn hoùa hoïc vôùi sinh hoïc.
Quaù trình hoùa hoïc tieáp dieãn haøng phuùt trong söï sinh hoaït sinh vaät baèng quaù trình phaûn öùng hoùa hoïc; hieän töôïng ñoát oxy, thaåm thaáu v.v… cuûa phaûn öùng hoùa hoïc nhö ta ñaõ thaáy, ñöôïc giaûi thích baèng moät loaïi quy luaät vaät lyù (löôïng töû hoïc).
Qua nhöõng tyû duï ñaõ keå treân thì vuõ truï roõ laø moät toaøn theå thoáng nhaát, caùc boä phaän cuûa vuõ truï, caùc moân khoa hoïc cuûa söï nhaän thöùc ñeàu xaâm nhaäp laãn nhau, khoâng taùch bieät haún ra ñöôïc.
Moãi boä phaän aáy lieân heä raát maät thieát vôùi caùc boä phaän khaùc. Caét rôøi moái lieân heä aáy, ta goïi laø sieâu hình. Nhaän thaáy moái lieân heä aáy, ta goïi laø bieän chöùng. Sieâu hình thì nghieân cöùu sai, bieän chöùng laø nghieân cöùu ñuùng phöông phaùp.
Tö töôûng sieâu hình hoaëc khoâng thaáy söï lieân quan taát yeáu giöõa caùc hieän töôïng, hoaëc khoâng thöøa nhaän toaøn boä söï taát yeáu aáy.
Coù ngöôøi seõ hoûi raèng trong luùc caùc nhaø khoa hoïc töï nhieân vaø xaõ hoäi ñaõ tìm ra ñöôïc raát nhieàu quy luaät vaø trong luùc con ngöôøi ñaõ haøng ngaøy öùng duïng caùc quy luaät aáy vaøo ñôøi soáng cuûa mình, thì coøn ai laïi khôø khaïo daïi doät maø phuû nhaän söï lieân quan taát yeáu nöõa ?
Coøn, coøn raát nhieàu. Cho neân môùi coù nhöõng ngöôøi muø laø nhöõng nhaø khoa hoïc tö baûn aàm yõ leân xung quanh “söï töï do cuûa ñieän töû”, xung quanh “chuû nghóa voâ ñònh” trong vaät lyù; cho neân hoï thöôøng noùi raèng caùi maø ta goïi laø quy luaät chaúng qua laø söï bòa ñaët cuûa trí tueä maø thoâi. Trong phaàn vuõ truï quan vaø trong chöông “phaïm truø bieän chöùng” chuùng ta ñaõ noùi nhieàu veà vaán ñeà naøy; ôû ñaây khoâng caàn phaûi nhaéc laïi nöõa, chæ theâm raèng:
Noùi vaïn vaät töông quan laø noùi taát yeáu, laø thöøa nhaân söï toàn taïi cuûa quy luaät khaùch quan, taát yeáu vaø phoå bieán. Moãi quy luaät, ñeàu tieâu bieåu moái töông quan giöõa caùc söï vaät. Moãi phöông trình toaùn hoïc ñeàu tieâu bieåu moät moái töông quan, duø tieâu bieåu moät caùch tröøu töôïng. Baûng Maêng-ñeâ-leùp maø moãi ngöôøi sinh vieân ñeàu bieát, naøo phaûi laø moät söï keâ khai kheùo maø thoâi ñaâu; môùi ngoù vaøo thì töôûng ñaâu nhö caùc vaät theå xa rôøi nhau, thaät ra taát thaûy ñeàu töông quan maät thieát ôû trong soá ñieän tích maø chính vì coù nhö theá môùi coù baûn aáy ñöôïc, töïa nhö caùc sinh vieân coù töông quan veà hoïc löïc, tö töôûng, coâng taùc, môùi coù baûng bình nghò xeáp haïng ñöôïc.
ÔÛ ñaây xin coù vaøi caâu chuù thích veà töông quan giöõa caùc vaät theå. Theo hoùa hoïc hoài theá kyû 19, thì caùc vaät theå (corps) laø vónh vieãn nhö nhöõng vieân gaïch cuûa moät vuõ truï baát bieán. Aêngen khoâng tin nhö theá. Nhöng luùc aáy Angen chöa coù baèng côù ñeå phaûn ñoái moät caùch cuï theå. Ngaøy nay chuùng ta bieát raèng khoâng theå phaân loaïi caùc vaät theå moät caùch cöùng ñôø taùch bieät nhö theá ñöôïc. Baûng Maêng-ñeâ-leùp (quy luaät tuaàn hoaøn) xeáp caùc vaät theå theo “khoái löôïng nguyeân töû” cuûa caùc vaät theå, caùc vaät theå töông quan vôùi nhau baèng khoái löôïng nguyeân töû aáy, ñi töø 0 (neutron) ñeán 92 (Uranium) vaø coøn cao hôn nöõa. Moãi loaïi nguyeân töû ñeàu coù moät haït nhaân, chung quanh ñoù coù moät soá ñieän töû; tröø ñieän töû hydro laø ñôn giaûn coù moät proton laøm nhaân, moät ñieän töû aâm chaïy xung quanh, thì moãi haït nhaân ñeàu phöùc taïp maõi leân, goàm moät soá proton vôùi soá neutron quaøng nhau, keát tuï vôùi nhau, coøn soá ñieän töû quay chung quanh laø baèng soá proton trong haït nhaân aáy; trong haït nhaân Uranium coù 92 proton, neân quanh noù coù 92 ñieän töû; hydro chæ coù moät; baûng Maêng-ñeâ-leùp xeáp loaïi caùc nguyeân toá töø 0 ñeán 92 laø vì theá.
Löôïng töû hoïc vaø quy luaät cuûa noù (trong vaät lyù hoïc) cuõng ñoàng thôøi laø quy luaät trong hoùa hoïc. Noù caét nghóa söï bieán chuyeån cuûa moät vaät theå naøy thaønh moät vaät theå kia, ví duï orthohydrogen thaønh parohydrogen.
Trong vuõ truï hoïc bao la, töø Newton, ngöôøi ta ñaõ tìm ñöôïc quy luaät vaïn vaät haáp daãn. Töø Einstein ngöôøi ta khoâng coøn nhaän ñònh vuõ truï nhö laø khoái löôïng nguyeân töû baát bieán vaän ñoäng ñeàu ñeàu trong khoâng gian troáng roãng vaø ba beà cuûa Ô-côø-lít (Euclide) maø ngöôøi ta ñaõ bieát raèng khoái löôïng, khoâng gian vaø thôøi gian ñeàu laø moät toaøn theå thoáng nhaát, trong ñoù caùc boä phaän khoâng theå taùch rôøi nhau.
Khoa hoïc vaät lyù tìm thaáy söï töông quan giöõa vaïn vaät maø chöa bieát raèng ñoù laø luaät vaïn vaät töông quan, cuõng nhö xöa nay ta noùi vaên xuoâi maø ta khoâng bieát raèng ñoù laø vaên xuoâi ! Töï nghìn ñôøi moãi ngöôøi daân ñeàu nhaän thaáy söï ñeàu ñeàu cuûa caùc hieän töôïng xaåy ra: thôøi tieát, soáng cheát, muøa maøng. Ai cho giaø cheát laø ngaãu nhieân ? Ai baûo maët trôøi töï do moïc hay khoâng moïc? Ai baûo ngaãu nhieân maø Caùch maïng thaùng 8 thaønh coâng? Ai daùm noùi raèng “ngaãu nhieân” maø phaàn lôùn caùc thuû töôùng buø nhìn ñeàu ôû ñaát Nam boä, nôi coù nhieàu ñaïi ñòa chuû nhaát ôû Vieät Nam ?
Theá nhöng, ngay trong haøng nguõ ngöôøi Maùc-xít, haõy coøn moät soá ngöôøi khoâng hoaøn toaøn thöøa nhaän leõ taát yeáu trong nhieàu phaïm vi cuûa khoa hoïc xaõ hoäi. Chính vì leõ aáy maø Stalin ñaõ cöïc löïc coâng kích nhöõng nhaø kinh teá hoïc Xoâ-vieát naøo baûo raèng ôû döôùi cheá ñoä Xoâ-vieát, ôû döôùi cheá ñoä xaõ hoäi chuû nghóa con ngöôøi coù theå cheá taïo hay söûa ñoåi quy luaät kinh teá.
Quy luaät khaùch quan laø taát yeáu ôû choã noù bieåu hieän moái töông quan giöõa vaïn vaät. Neáu do ta cheá taïo vaø söûa ñoåi noù thì noù khoâng coøn laø taát yeáu vaø khaùch quan. Quy luaät khoâng phaûi laø caùi khuoân khoå töø ngoaøi raäp vaøo cho vuõ truï. Quy luaät ôû töï baûn thaân cuûa vuõ truï, ngoaøi yù chí ta, ta chæ tìm ñöôïc noù, öùng duïng ñöôïc noù, nhöng khoâng cheá taïo noù ñöôïc, cuõng khoâng boâi boû noù ñöôïc. Noù bieåu hieän söï töông quan khaùch quan phöùc taïp giöõa caùc söï vaät; noù tieâu bieåu cho söï xaâm nhaäp vaøo nhau, dính daùng laãn nhau giöõa caùc hieän töôïng trong khoâng gian vaø thôøi gian.
Coù ngöôøi seõ hoûi; vaäy nguyeân nhaân luaän vaø quyeát ñònh luaän (khi hai hoïc thuyeát naøy ñaõ ñöôïc giaûi thoaùt khoûi nhöõng taøn tích duy taâm vaø sieâu hình) khoâng ñuû hay sao maø phaûi ñöa ra quy luaät vaïn vaät töông quan ? Vaïn vaät töông quan coù baøi tröø nhöõng nguyeân nhaân luaän vaø quyeát ñònh luaän khoâng? Neáu khoâng thì coù quan heä gì giöõa caùc quy luaät aáy ?
Caû hai nguyeân nhaân luaän vaø quyeát ñònh luaän khoâng dieãn taû ñöôïc söï hoã töông quan heä giöõa caùc hieän töôïng, khoâng dieãn taû ñöôïc söï taùc ñoäng vaø phaûn öùng laãn nhau giöõa caùc hieän töôïng, caùc boä phaän caáu thaønh vuõ truï. Tæ nhö nhaân A sinh quaû B; quaû B ñöôïc sinh ra thì aûnh höôûng ngöôïc laïi vôùi nhaân A; thôøi theá xaõ hoäi taïo ra vó nhaân, vó nhaân xuaát hieän coù söùc thay ñoåi thôøi cuoäc; thaày daïy hoïc troø, hoïc troø tieán laøm cho ngöôøi thaày tieán theâm; söï lao ñoäng ñoåi tay vöôïn thaønh tay ngöôøi nhöng tay ñoåi ñi thì aûnh höôûng toát ñeán lao ñoäng, v.v… Luaät vaïn vaät töông quan nhaán maïnh vaøo söï taùc ñoäng vaø phaûn öùng, aûnh höôûng qua laïi raát phöùc taïp giöõa caùc hieän töôïng. Noù khoâng coù tính chaát phieán dieän, moät chieàu nhö nguyeân nhaân luaän, hay quyeát ñònh luaän.
Hieän giôø nhaø khoa hoïc ñaõ tìm thaáy raèng khi con ngöôøi nghieân cöùu söï vaät, thì chính söï nghieân cöùu ñoù, söï quan saùt ño löôøng ñoù ñaõ söûa ñoåi söï vaät ñöôïc nghieân cöùu. Tæ duï nhö khi ta chieáu aùnh saùng vaøo ñeå xem xeùt ño löôøng moät vaät naøo thì noäi caùi aùnh saùng aáy ñaõ caûi bieán söï vaät ít nhieàu roài; nhaø khoa hoïc khoâng theå khoâng ñeå yù ñeán söï caûi bieán aáy neáu hoï muoán nghieân cöùu moät caùch chính xaùc.
Chuùng ta thöû laáy vaøi tæ duï ñeå chöùng minh söï taùc ñoäng vaø phaûn öùng giöõa caùc hieän töôïng.
Trong töï nhieân, nhieàu vuøng ôû Lieân Xoâ bò baõo caùt, baõo tuyeát, sa maïc thaéng theá, caây coû ñieâu taøn. Stalin ra leänh troàng nhöõng baêng röøng, ñaép nhöõng ñaäp nöôùc trong nhöõng vuøng aáy. Baêng röøng ngaên ñöôïc caùt, giöõ ñöôïc tuyeát; caây coû coù theâm nöôùc ñeå moïc deã daøng hôn; khí trôøi nhôø coû caây nhieàu hôn maø eâm dòu bôùt noùng ñi; möa moùc thöôøng hôn tröôùc; caây coû röøng ruù laïi xum xueâ hôn, caàm thuù sinh nôû nhieàu hôn, con ngöôøi soáng deã daøng. Caùc xöù phuï caän cuõng bò aûnh höôûng ñeán v.v…Vaø sôû dó coù söï bieán ñoåi thieân nhieân ñoù laø vì coù caùch maïng thaùng 10, coù chính quyeàn Xoâ-vieát, coù quyeàn laõnh ñaïo cuûa Ñaûng. Caùc hieän töôïng aûnh höôûng vaø phaûn öùng laãn nhau nhö theá.
Trong xaõ hoäi, cô sôû kinh teá quyeát ñònh, caùc boä phaän cuûa thöôïng taàng chính trò, vaên hoùa, tö phaùp. Ñoù laø moät söï thaät. Nhöng chöa ñuû, coøn phaûi thaáy raèng thöôïng taàng tö phaùp, vaên hoùa, chính trò aáy aûnh höôûng ngöôïc laïi vôùi cô sôû kinh teá, laøm cho cô sôû kinh teá vöõng traõi hôn, mau thaønh töïu; ñoù laø chöa keå raèng caùc boä phaän cuûa thöôïng taàng kieán truùc ñeàu coù taùc ñoäng töông hoã vôùi nhau; chính trò ñaåy maïnh vaên hoùa tôùi tröôùc, vaên hoùa phaùt trieån laøm cho nhaân daân tham gia chính trò moät caùch thaám nhuaàn hôn, v.v… Neáu khoâng nhaän thaáy roõ söï hoã töông taùc ñoäng phöùc taïp ñoù thì khoâng coøn laø bieän chöùng nöõa, khoâng coøn laø Maùc-xít nöõa.
Phaûi bieát taïo ra nhöõng ñieàu kieän thuaän lôïi ñeå thöïc hieän yù chí cuûa mình vaø yù chí cuûa mình phaûi tuøy thuoäc vaøo quy luaät khaùch quan.
Ñoàng chí Stalin trình baøy quy luaät vaïn vaät bieán chuyeån nhö sau:
Taây phöông coù phöông ngoân: ”Khoâng coù gì môùi döôùi maët trôøi”. Ñoâng phöông laïi coù caâu: “Thieân ñòa tuaàn hoaøn chu nhi phuïc thuûy.”, trôøi ñaát xoay vaàn, heát voøng roài trôû laïi choã cuõ. Caâu treân coù yù nghóa raèng khoâng coù gì thay ñoåi caû; xöa sao nay vaäy, sau naøy cöù theá maõi maõi. Caâu döôùi coù yù nghóa raèng vuõ truï ñi voøng laån quaån, khoâng coù gì thaät laø môùi.
Trong suoát ñôøi phong kieán ôû Ñoâng phöông cuõng nhö ôû Taây phöông, ngöôøi ta quan nieäm raèng khoa hoïc vaø tö töôûng ôû thôøi thöôïng coå ñaõ ñeán möïc cuøng toät roài, khoâng coøn phaùt trieån ñöôïc nöõa. Beân naøy thì heã “Töû vieát” laø baèng chöùng cuûa chaân lyù tuîeät ñoái; beân kia heã “Aritoât noùi raèng” thì cuõng theá. Ngöôøi ta chæ lo hoïc caùi cuõ maø thoâi; “oân coá tri taân”. Ngay A-vi-xen (Avicenne) - nhaø khoa hoïc y só vaø trieát lyù tröù danh ( maø chuùng ta vöøa kyû nieäm theo quyeát nghò cuûa Hoäi ñoàng Hoøa bình theá giôùi), ngöôøi ñaõ tìm ra ñöôïc nhieàu caùi môùi cho khoa hoïc, cuõng vieát raèng:
Quan nieäm raèng tö töôûng vaø khoa hoïc ñaõ ñeán möïc cuøng toät roài, khoâng coøn phaùt trieån ñöôïc nöõa, chæ caàn hoïc trong saùch vôû cuûa “thaùnh hieàn” ñeå laïi thoâi, quan nieäm aáy raát laø tai haïi.
Ñoù laø tö töôûng sieâu hình. Tö töôûng sieâu hình thaáy tónh khoâng thaáy ñoäng, khoâng thaáy bieán chuyeån maø chæ thaáy vónh haèng; neáu noù thaáy ñoåi thay thì hoaëc noù chæ thaáy ñoåi nôi thay choã (trong khoâng gian) maø khoâng roõ söï thay ñoåi trong thôøi gian, hoaëc chæ laø thaáy söï ñoåi thay trong voøng luaån quaån.
Angen noùi :
Nhôø kính ngoù xa, raát xa treân khoâng trung, ta thaáy nhöõng vaàng muø, nhöõng tinh tuù ñöông thaønh hình vaø nhöõng tinh tuù ñöông cheát, ñaõ cheát. Giaû thuyeát cuûa Kaêng veà lòch söû heä thoáng maët trôøi ñöôïc chöùng minh: heä thoáng maët trôøi cuûa ta cuõng nhö voâ soá maët trôøi khaùc trong vuõ truï, ñeàu coù sinh nôû, phaùt trieån, vaø seõ coù ngaøy tieâu dieät, cheát ñi, chöa phaûi laø ngaøy mai hay ngaøy kia chuùng ta khoûi phaûi thaéc maéc voäi.
Khoa hoïc ngaøy nay cuõng ñaõ bieát ñöôïc phaàn lôùn lòch söû cuûa traùi ñaát; töø vuõ truï traàn maø ra, noù traûi qua boán thôøi kyø lôùn maø hieän giôø laø thôøi kyø thöù tö, chaéc chaén chöa phaûi laø thôøi kyø choùt. Treân quaù trình phaùt trieån ñoù, khoâng phaûi laø treân quaû ñaát luùc naøo cuõng coù coû caây, caàm thuù vaø con ngöôøi: ñaàu tieân khoâng coù sinh hoaït gì caû, töø töø traùi ñaát ñuû aám aùp, coù ñieàu kieän cho sinh vaät nôû ra, thöïc vaät roài ñoäng vaät, ruùt cuøng laø ñeán con ngöôøi coù trí tueä.
Traùi ñaát coù lòch söû, coù söï bieán ñoåi trong thôøi gian bieán ñoåi coù theå goïi laø chaäm so vôùi moãi ñôøi ngöôøi, cho neân ta thaáy döôøng nhö noù khoâng bieán ñoåi. Döôùi ñaát saâu, coøn di tích hình daùng haøi coát cuûa caây coû caàm thuù, con ngöôøi ñôøi tröôùc; di tích aáy chöùng minh söï bieán chuyeån cuûa caùc gioáng, caùc loaøi trong thôøi gian. Xöa khaùc nay khaùc. Caùc vieän baûo taøng lôùn ñeàu coù ñuû baèng côù cuûa söï bieán chuyeån aáy, khoâng coøn ai daùm nghi ngôø nöõa, khoâng coøn ai noùi ngöôïc laïi ñöôïc nöõa. Thuyeát coá ñònh bò ñaùnh ñoå hoaøn toaøn.
Töø thöôïng coå ñeán theá kyû 19, ngöôøi ta töôûng töôïng raèng caùi gì thay ñoåi tieâu huûy hay sinh soâi, chôù nguyeân töû, ñieän töû, ly töû v.v… nhöõng vi phaân töû aáy, nhöõng nguyeân toá aáy thì roõ raøng laø baát dieät, ñôøi ñôøi vaãn theâ.
Khoa hoïc vaät lyù ngaøy nay ñaõ chöùng minh ngöôïc laïi. Trong nhöõng ñieàu kieän naøo ñoù, neutron bieán thaønh proton, coøn electron vaø proton bieán thaønh löôïng töû aùnh saùng. Nguyeân töû naøy cuõng coù theå bieán thaønh nguyeân töû kia, ñoù laø söï ñoåi loaïi, söï bieán chaát töï nhieân, do ñoù bieán chaát töï nhieân maø con ngöôøi coù theå gaây ra bieán chaát nhaân taïo. Tuy raèng caû vuõ truï voâ cuøng lôùn naøy ñöôïc xaây döïng treân cô sôû cuûa nhöõng vi phaân töû, caùi vuõ truï aáy bieán chuyeån, caùc vi phaân töû aáy bieán chuyeån, khoâng coù gì laø vónh vieãn caû, chæ coù söï bieán chuyeån laø vónh vieãn thoâi.
Veà lòch söû cuûa xaõ hoäi loaøi ngöôøi, thì chöùng minh caøng roõ hôn nöõa raèng vaïn vaät bieán chuyeån, tuyeät ñoái khoâng theå ai chöùng minh raèng “xöa cuõng nhö nay”. Thôøi coäng saûn nguyeân thuûy khoâng coù giai caáp thoáng trò; sau ñoù thì quaû xöa coù thoáng trò, nay coøn coù thoáng trò, nhöng maø noäi dung cuûa söï thoáng trò ôû moãi cheá ñoä coù khaùc nhau: phong kieán aùp böùc noâng daân (cheá ñoä phong kieán), tö baûn boùc loät voâ saûn (cheá ñoä tö baûn), ña soá coâng noâng thoáng trò thieåu soá tö baûn ñòa chuû (cheá ñoä daân chuû nhaân daân). Taây baét daân ta ñi phu cho chuùng thoáng trò daân ta; coøn daân thì ñua nhau ñi daân coâng ñeå giaûi thoaùt laáy mình, hai ñieàu aáy khoâng so saùnh vôùi nhau ñöôïc. Töï tö töï lôïi laø baûn chaát cuûa boïn boùc loät, khoâng phaûi baûn chaát coâng nhaân. Chuoäng hình thöùc laø tính phong kieán Vieät Nam suy taøn, cöù xem daân ta ñaùnh giaëc thì khoâng theå noùi ngöôøi mình chuoäng vaên khinh voõ. Sôø sôø tröôùc maét, Lieân xoâ vaø nhieàu nöôùc daân chuû nhaân daân xaây döïng xaõ hoäi khoâng giai caáp, khoâng ngöôøi boùc loät ngöôøi, thì coøn ñaâu “caù lôùn aên caù beù”, coøn ñaâu cuoäc chieán tranh giöõa caùc daân toäc ? Ngay ñeán caùc chaân lyù: coù gì vónh haèng ? Vì nhaän thöùc cuûa loaøi ngöôøi, nhö treân ñaõ chæ roõ, laø caû moät quaù trình ñi töø choã dôû ñeán choã hay, töø thieáu soùt nhieàu ñeán thieáu soùt ít, laàn laàn tieáp caän vôùi caùi chaân lyù khaùch quan. “Phaûi”, “quaáy”, “chính”, “taø” trong xaõ hoäi coù giai caáp, thöôøng coù yù nghóa töông ñoái; neáu toát cho tö baûn, aét laø xaáu cho coâng nhaân, taâm lyù giai caáp khaùc nhau tuøy ôû ñieàu kieän sinh soáng.
Coù ngöôøi seõ hoûi:
“Nuùi moøn, bieån caïn, ngöôøi treû, lôùn, giaø, cheát, ai naáy ñeàu thaáy. Coøn nhö moät taûng ñaù chaúng haïn thì noù vaän ñoäng, noù thay ñoåi theá naøo “ ? - Thöa, coù ba leõ vaän ñoäng cuûa taûng ñaù aáy:
Vaän ñoäng bieán chuyeån cuûa taûng ñaù doù trong khoâng gian vaø thôøi gian laø nhö theá. Ñoù laø chöa keå raèng noù tham gia cuoäc vaän ñoäng chung cuûa caû quaû ñaát trong caû heä thoáng maët trôøi.
Noùi toùm laïi caùi ñoäng laø traïng thaùi thöôøng xuyeân cuûa söï vaät lôùn, nhoû. Vaän ñoäng môùi laø vónh haèng; caùi vónh haèng duy nhaát chính laø söï vaän ñoäng, söï bieán chuyeån. Coøn caùi tónh chæ laø töông ñoái, ñaëc bieät, coù noù laø khi naøo ta taïm laáy moät ñoaïn ngaén trong khoâng gian vaø thôøi gian ñeå xem xeùt (nhö moät ngaøy trong ñôøi ngöôøi, nhö moät naêm trong suoát lòch söû v.v…) coù noù laø khi naøo ta xem xeùt vôùi yù nghóa töông ñoái vaø taïm thôøi raèng tröôùc khi coù moät caùi bieán chuyeån veà chaát tröôùc khi chaát cuõ thaønh chaát môùi, loaøi naøy qua loaøi khaùc, thì chæ coù bieán chuyeån veà soá ôû trong caùc chaát chöa bieán ñoåi; hay noù laø khi naøo, töø khi baét ñaàu moät lôøi noùi, moät baøi, moät quyeån saùch, ta duøng moät chöõ vôùi yù nghóa naøo thì ñeán cuoái cuøng chöõ aáy phaûi giöõ nguyeân caùi yù nghóa ñaàu tieân, baèng khoâng seõ khoâng ai hieåu ta caû, maø chính mình seõ khoâng hieåu mình nöõa.
Ngöôøi naøo thaám nhuaàn bieän chöùng phaùp thì khoâng than phieàn khoâng sôï haõi tröôùc caùi gì ñöông cheát, ñaõ cheát: ngöôì vaät cheá ñoä, ngay caû traùi ñaát hay heä thoáng maët trôøi. Traùi laïi ta xem ñoù laø taát yeáu cho caùi gì ñöông soáng, ñöông tieán.
Ví duï nhö ta giaø ta cheát sau khi laøm troøn phaän söï ngöôøi daân, coù chaùu con xa gaàn noái nghieäp caùch maïng, thì coù thaéc maéc baên khoaên gì ? Töø vaät chaát voâ sinh ta sinh ra, roài ta trôû veà vôùi noù, coù gì laø sôï haõi vaø xoùt xa ? Cuõng ví duï Vieät Minh coâng lao vó ñaïi, 10 naêm chieán ñaáu anh duõng, nay ñeán luùc hoøa vaøo maët traän Lieân Vieät, ñoù laø moät ñieàu kieän laøm cho söï thoáng nhaát daân toäc caøng vöõng, khaùng chieán caøng mau ñeán thaéng lôïi, Vieät Minh laøm troøn nhieäm vuï lòch söû cuûa noù, khoâng coøn döôùi hình thaùi cuõ nöõa; coù gì laø tieác ?
Ngöôøi naøo thaám nhuaàn bieän chöùng phaùp laïi caøng khoâng bi quan hoaûng hoát, thoái chí tröôùc moät löïc löôïng hung taøn, phaù hoaïi daõ man naøo ñang thònh haønh, ñöông traøn ngaäp caû thaûy; vì ta troâng thaáy caùi quaù trình, caùi “ñang trôû thaønh” cuûa noù, ta thaáy nhöõng ñieàu kieän dieät vong cuûa noù, ngay trong luùc noù coøn khoûe maïnh, coøn ñöôïc nhieàu ngöôøi xu phuï (nghieân cöùu thaùi ñoä cuûa coäng saûn, Vieät Minh, hoài Phaùp coøn raát maïnh hay hoài Ñöùc Nhaät ñöông ñaïi thaéng khaép AÙ Aâu).
Vaø ngöôøi thaám nhuaàn bieän chöùng phaùp khoâng khinh mieät nhöõng maàm non, duø yeáu ôùt cuûa töông lai. Vì ta bieát chaéc raèng trong luùc ñoái phöông cuûa noù coøn maïnh hôn maø coù cô luøi daàn, luøi maõi, thì maàm non aáy coù cô tieán leân, tieán maõi. Ta laïi heát söùc phuø trôï cho maàm non tieán boä aáy mau leân; ta caên cöù söï haønh ñoäng cuûa ta vaøo söùc maïnh ñang leân aáy, duø coù taïm luøi, taïm thôøi thua, ta cöù tin vaøo söï phaùt trieån cuûa söï vaät baèng caùi maàm non aáy. (Nghieân cöùu taïi sao Ñaûng döïa vaøo giai caáp coâng nhaân, maëc daàu giai caáp naøy khoâng phaûi laø giai caáp ñoâng nhaát, coù hoïc thöùc nhaát hay coù tieàn cuûa nhaát).
Quan nieäm bieän chöùng laø quan ñieåm lòch söû, phöông phaùp bieän chöùng nghieân cöùu hieän töôïng trong quaù trình bieán chuyeån cuûa noù, khoâng thöøa nhaän caùi gì laø vónh haèng caû, chæ coù söï bieán chuyeån laø vónh haèng.
Caàn phaûi nhaän ñònh raèng caùi “quaù trình”, caùi “trôû thaønh” cuûa moïi söï vaät khoâng phaûi lung tung, voâ phöông höôùng, trôû thaønh baát cöù caí gì, maø ngöôïc laïi laø coù phöông höôùng, phöông höôùng ñoù laø söï phaùt trieån maëc daàu coù theå coù nhöõng ngaãu nhieân beà ngoaøi, nhöõng suït taïm thôøi.
Traùi ñaát ngaøy nay coù nhieàu ñieàu kieän cho söï soáng hôn tröôùc: baèng côù laø phaûi ñeán moät luùc naøo trong quaù trình bieán chuyeån cuûa noù thì töø voâ sinh vaät môùi phaùt sinh ra sinh vaät. Trong quaù trình bieán chuyeån cuûa sinh vaät thì ñôn baøo xuaát hieän tröôùc, sau môùi tôùi ña baøo, loaøi khoâng xöông soáng coù tröôùc loaøi coù xöông soáng, roát cuøng môùi ñeán loaøi coù vuù, loaøi ngöôøi. Ñoù laø moät soá tæ duï laáy trong töï nhieân giôùi ñeå chöùng minh söï phaùt trieån.
Coøn trong xaõ hoäi thì loaøi ngöôøi ñaõ baét ñaàu töø coâng xaõ nguyeân thuûy, vaø ngaøy nay, nhö ôû Lieân xoâ ñaõ böôùc nhöõng böôùc daøi vaøo chuû nghóa coäng saûn vaên minh, qua nhöõng cheá ñoä noâ leä, phong kieán, tö baûn. Caùc cheá ñoä noái tieáp nhau, caùi sau tieán hôn caùi tröôùc veà trình ñoä phaùt trieån cuûa söï saûn xuaát.
Söï phaùt trieån cuûa khoa hoïc töø thöôïng coå ñeán giôø, söï phaùt trieån cuûa trieát hoïc cuõng theá, ñeàu chöùng minh nhöõng böôùc tieán boä cuûa tö töôûng, leõ coá nhieân lòch söû ñaõ ghi nhieàu luùc ñình ñoán, nhieàu böôùc thoaùi nöõa; ví duï trong maáy theá kyû phong kieán taây aâu tröôùc thôøi Phuïc höng, hay ví duï nhö ôû Trung Quoác, nhaø Maõn Thanh coù giaät luøi xaõ hoäi Trung Quoác so vôùi nhaø Minh, ít nhaát laø trong luùc ñaàu. Hoaëc ôû Vieät Nam, söï xaâm laêng cuûa nhaø Minh coù laøm cho kinh teá, vaên hoùa ta thoaùi böôùc taïm thôøi. Nhöng quaù trình bieán chuyeån chung vaãn laø höôùng tôùi tröôùc, ñi leân cao hôn.
Coù ngöôøi ñaõ hoûi: vaäy moät taûng ñaù phaùt trieån theá naøo? Caàn phaûi traû lôøi raèng bieän chöùng phaùp laø quy luaät toång quaùt noù nghieân cöùu söï vaän ñoäng cuûa toaøn boä. Toaøn boä phaùt trieån, neáu trong toaøn boä ñoù, coù nhöõng cuïc boä bò tieâu huûy ñi vaø taïo thaønh ñieàu kieän cho toaøn boä phaùt trieån, thì caùi tieâu huûy kia cuõng laø moät maët, moät luùc cuûa söï phaùt trieån chung maø thoâi. Ñaù moøn, ñaù naùt, reã caây huùt chaát noù, noù nuoâi caây, caây coû nuoâi suùc vaät, suùc vaät laøm mieáng aên cho con ngöôøi, con ngöôøi phaùt trieån saûn xuaát, caûi taïo vuõ truï. Ñieàu aáy coù gì laø khoù hieåu ?
Coù ngöôøi khaùc hoûi: vaäy quy luaät Caùc-noâ (Carnot) veà “naêng löôïng truïy laïc” so vôùi bieän chöùng phaùp, thì caùi naøo ñuùng, caùi naøo sai ? Noùi raèng “taát caû ñeàu noùi chung laø phaùt trieån” laø traùi vôùi söï phaùt minh cuûa Carnot noùi raèng do naêng löôïng truïy laïc ñi maø moät ngaøy kia caû vuõ truï ñeàu “cheát laïnh”.
ÔÛ ñaây, caàn thöa raèng caùi keát luaän treân kia laø duy taâm, phaûn khoa hoïc, noù uûng hoä cho caùi thuyeát “taän theá “cuûa toân giaùo. Ngöôïc laïi, vôùi söï lo laéng sai laàm aáy, thì khoa hoïc ñaõ tìm thaáy raèng, neáu coù nhöõng heä thoáng maët trôøi, tinh tuù ñang suy taøn, ñaõ cheát, thì ngöôïc laïi coù nhöõng caùi khaùc ñang thaønh. Naêng löôïng maát ôû ñaây, tuï ôû nôi khaùc, kyø thaät khoâng maát vaøo ñaâu caû. Keát luaän duy taâm veà nguyeân lyù Caùc-noâ giöõa ñöôøng laïi gaëp caùi theâu deät cuûa teân vaät lyù hoïc phaùt xít laø Jordan (1946) teân naøy noùi leáu laùo raèng haén tìm thaáy nhöõng ngoâi sao töø hö voâ xuaát hieän ra vaø khi xuaát hieän thì phaùt ra naêng löôïng khoâng bieát töø ñaâu maø ñeán, do ñaâu maø coù. Moät beân laø noùi “taän theá”, moät beân laø noùi “saùng taïo” hai beân gaëp nhau.
Töø laâu, Leânin ñaõ daïy raèng vuõ truï laø voâ taän, maø moãi vi phaân töû cuûa vuõ truï cuõng laø voâ taän. Ngaøy nay hôn laø luùc naøo caû, quy luaät baûo toàn naêng löôïng, baûo toàn vaät chaát ñöôïc chöùng minh raát roõ. Vò chuû tòch vieän Haøn laâm khoa hoïc Lieân xoâ, oâng Vaviloáp coù vieát raèng:
Heâ-gen, Maùc, Angen nhieàu laàn duøng danh töø “phuû ñònh caùi phuû ñònh”. Trong quyeån “Duy vaät bieän chöùng vaø duy vaät lòch söû “ Stalin khoâng nhaéc ñeán danh töø “phuû ñònh caùi phuû ñònh” nöõa, maø laïi duøng danh töø “ñaáu tranh giöõa caùi cuõ vaø caùi môùi”. Chaéc raèng ñoù laø bôûi vì “phuû ñònh caùi phuû ñònh” trong töø ngöõ Heâ-gen (theo lôøi phaùn ñoaùn cuûa Angen) coù moät ngoaïi dieän muø môø, thaàn bí nöõa; noù laøm cho nhieàu ngöôøi khoù hieåu, phaûi boùc caùi voû muø môø thaàn bí ñoù ñi thì môùi thaáy roõ noäi dung chính xaùc cuûa “phuû ñònh caùi phuû ñònh”.
Vaäy “phuû ñònh caùi phuû ñònh” laø gì ?
Theo yù nghóa thoâng thöôøng thì phuû ñònh moät vaät gì, moät yù gì, laø tieâu huûy noù ñi, baùc boû noù ñi. Trong trieát hoïc bieän chöùng, töø Heâgen, “phuû ñònh” coù hai yù nghóa thoáng nhaát laïi, noù tieâu bieåu caùi quaù trình bieän chöùng. Phuû ñònh khoâng phaûi chæ laø boâi bô nöõa maø laø “giöõ laïi vaø vöôït qua”. Ví duï noùi: trieát hoïc duy vaät bieän chöùng laø söï phuû ñònh caùc thöù trieát hoïc coù tröôùc noù”. Noùi nhö theá laø noùi raèng trieát hoïc duy vaät bieän chöùng ñaõ laø moät taàng trieát hoïc cao hôn tröôùc, moät chaát trieát hoïc môùi hôn tröôùc; maø ñoàng thôøi noù bao goàm nhöõng öu ñieåm caên baûn cuûa caùc trieát hoïc tröôùc, giöõ laïi vaø vöôït qua laø theá. Jñanoáp noùi:
Caû vuõ truï phaùt trieån theo caùi quaù trình bieän chöùng “phuû ñònh caùi phuû ñònh” nghóa laø caùi cuõ gaây ra caùi môùi, caùi môùi phaùt sinh töø trong caùi cuõ, caùi môùi goàm caùi cuõ maø cao hôn; caùi môùi laïi thaønh caùi cuõ khaùc, gaây ra caùi môùi khaùc v.v… cöù nhö theá maõi maø tieán.
Haït luùa bò gaø aên, bò traâu ñaïp naùt, ñoù laø phuû ñònh thöôøng, khoâng phaûi bieän chöùng; khoâng phaûi töï thaân bieán chuyeån cuûa haït luùa. Traùi laïi haït luùa ñöôïc gieo xuoáng ñaát öôùt, caây luùa phuû ñònh haït luùa, roài caây luùa sinh ra boâng luùa vôùi nhieàu haït hôn, theá laø boâng luùa phuû ñònh caây luùa. Moãi vaät, moãi hieän töôïng phuû ñònh hieän töôïng tröôùc, vaät tröôùc ñeå chôø ñeán löôït noù bò phuû ñònh.
Lòch söû cuûa quaû ñaát laø caû moät loaïi phuû ñònh caùi phuû ñònh. Lôùp ñòa chaát bò hao moøn, phaù vôõ ñeå thaønh ra lôùp ñòa chaát môùi; caùi môùi bò aáy hao moøn phaù vôõ ñi ñeå thaønh ra lôùp môùi hôn; roát laïi baây giôø ta coù nhöõng nuùi, ñoàng, soâng, baõi, nhöõng hoùa chaát cho thöïc vaät vaø ñoäng vaät phaùt trieån phong phuù voâ cuøng.
Lòch söû cuûa xaõ hoäi cuõng chöùng minh roõ caùi quaù trình bieän chöùng aáy. Laáy moät tæ duï: tö höõu cuûa thuû coâng, cuûa noâng daân bò ñaïi tö baûn vaø ñòa chuû “phuû ñònh” ñi; caùc anh chuû nhoû bò voâ saûn hoùa, taøi saûn taäp trung cuûa ñaïi tö baûn, ñaïi ñòa chuû ñöôïc döïng leân, roài taøi saûn taäp trung cuûa ñaïi tö baûn, ñòa chuû aáy bò phuû ñònh baèng caùch maïng voâ saûn, caùch maïng naøy toå chöùc cheá ñoä taøi saûn coâng coäng cuûa quoác gia hay taøi saûn coâng coäng kieåu noâng tröôøng hôïp taùc xaõ.”Boïn tòch thu bò tòch thu”. Aáy laø phuû ñònh caùi phuû ñònh.
Ta ñaõ noùi veà trieát hoïc, tæ duï ñoù chính laø “phuû ñònh caùi phuû ñònh” trong lónh vöïc tö töôûng.
Angen noùi:
Töø ngaøy sau theá giôùi chieán tranh laàn thöù nhaát, luùc naøo giai caáp coâng nhaân Vieät Nam coøn laø moät lôùp ngöôøi raát ít, ít veà soá, ít veà hoïc, ít caû veà tranh ñaáu, Hoà Chuû tòch ñaõ troâng thaáy caùi löïc löôïng môùi aáy, caên cöù vaøo noù, chính vì theá maø Hoà Chuû tòch ñaõ thaønh coâng. Phuïc vuï giai caáp ñang leân, caên cöù vaøo noù, töùc laø ñaåy maïnh lòch söû tôùi tröôùc. Trong uy vuõ nhaát thôøi cuûa ñeá quoác Phaùp, cuûa boïn Nhaät, Ñöùc, cuûa Quoác daân Ñaûng Trung Hoa, chuùng ta ñaõ thaáy roõ caùi saép cheát cuûa chuùng noù. Ngöôïc laïi, coù moät soá ngöôøi laàm ñöôøng, khoâng phaûi vì kính phuïc, taùn thaønh chuùng noù ñaâu, maø vì khoâng nhaän xeùt moät caùch bieän chöùng, vì thaáy ngaøy nay khoâng thaáy ngaøy mai, thaáy caùi maïnh maø khoâng thaáy caùi yeáu naèm trong vaø tieán trong caùi maïnh laàm thôøi ñoù. Chuùng ta khoâng vöôùng víu quaù khöù, khoâng bò quaù khöù meâ hoaëc; chuùng ta ngoù thaúng ñeán töông lai caên cöù söï haønh ñoäng cuûa ta vaøo nhöõng löïc löôïng tieán boä, tin chaéc raèng chæ coù caùi gì luoân luoân tieán boä thì caùi aáy môùi laø voâ ñòch; chuùng ta luoân luoân tieán boä, chuùng ta laø voâ ñòch. Aùp duïng nguyeân lyù cuûa Stalin veà söï tranh ñaáu giöõa caùi cuõ vaø caùi môùi, quy luaät cuûa söï phaùt trieån, chuùng ta maïnh daïn ñaáu tranh choáng löïc löôïng phaûn ñoäng nhö ñeá quoác, phong kieán, ñaåy lui noù, tieâu dieät noù, chuùng ta phaùt trieån cheá ñoä daân chuû nhaân daân laø caùi môùi, laø löïc löôïng tieán boä; chuùng ta cuõng maïnh daïn pheâ bình, töï pheâ bình, cöông quyeát söûa chöõa khuyeát ñieåm rôøi boû tö töôûng cuõ, taùc phong cuõ, vöùt khoâng tieác nhöõng caùi gì huû baïi, ñeå tieán boä luoân luoân, ñeå luoân luoân thu caøng nhieàu thaéng lôïi. Caùi gì ñuû cho ngaøy nay khoâng coøn ñuû cho ngaøy mai. Caàu tieán laø ñöùc tính cuûa ngöôøi caùch maïng. Caùi gì ñình ñoán thì caùi ñoù thoaùi boä, caùi gì thoaùi boä thì caùi ñoù seõ cheát. Töï maõn töï tuùc raát laø nguy hieåm. Caùi cuõ, söùc phaûn ñoäng, cuõng nhö bieán chuyeån nhö ta, song noù bieán chuyeån veà ñaèng sau; ta cuõng bieán chuyeån, song ta bieán chuyeån treân chieàu phaùt trieån, roát cuøng caùi höôùng tôùi tröôùc bao giôø cuõng hôn caùi höôùng giaät luøi thì söï thaéng lôïi cuûa ta khoâng coøn ñaùng nghi ngôø gì nöõa ñöôïc.
Caàn phaûi chuù yù ñeán vaøi ñieåm sau ñaây veà maët phöông phaùp:
Moãi loaïi hieän töôïng coù caùi quaù trình bieán chuyeån cuï theå cuûa noù, coù caùch phuû ñònh rieâng cuûa noù. Cho neân khoâng theå troâng caùi quaù trình phaùt trieån cuûa loaïi hieän töôïng naøy vaøo loaïi hieän töôïng kia. Phaûi nghieân cöùu moät caùch cuï theå nhöõng quaù trình bieán chuyeån cuï theå cuûa töøng loaïi hieän töôïng (cheá ñoä xaõ hoäi, kinh teá, ñòa chaát, haït luùa, trieát lyù v.v…)
Noùi moät caùch khaùc, hoïc aâm giai chöa phaûi laø bieát ñaøn; bieát quy luaät phuû ñònh cuûa phuû ñònh, chöa phaûi laø bieát caùch phuû ñònh cuï theå trong moãi tröôøng hôïp. Gieo luùa khaùc, maø phuû ñònh veà trieát hoïc laïi khaùc, khoâng coù moät coâng thöùc “vaïn öùng”.
- Phöông phaùp bieän chöùng ñoøi hoûi ta ñöùng veà quan ñieåm lòch söû maø nghieân cöùu, nghieân cöùu moïi hieän töôïng trong quaù trình phaùt trieån, dieät vong cuûa noù, chuù troïng ñaëc bieät vaøo yeáu toá thôøi gian, vaøo söï ñaáu tranh giöõa caùi cuõ vaø caùi môùi.
- Luoân luoân choáng laïi vôùi tö töôûng thuû cöïu, choáng laïi vôùi chuû nghóa giaùo ñieàu khoâ heùo. Phaûi bieát phaùt trieån tö töôûng theo ñieàu kieän môùi. Chæ coù chuû nghóa Maùc-Leâ laø khoâng bò chuû nghóa naøo vöôït qua, khoâng bò ai boû noù laïi sau, vì noù luoân luoân phaùt trieån, noù khoâng phaûi laø giaùo ñieàu, noù khoâng caàn ngaàn ngaïi gì maø söõa chöõa nhöõng coâng thöùc cuõ cho hôïp vôùi tình theá môùi: (maët traän phaûn ñeá 1930-1935 chuyeån thaønh maët traän bình daân 1936 – 1938 roài Vieät Minh, Lieân Vieät, v.v…).
Söï phuû ñònh, vöôït qua, toång hôïp, khaùc haún vôùi chuû nghóa chieát trung; chuû nghóa chieát trung löôïm ñaây moät tyù, löôïm ñoù moät tyù, coäng laïi khoâng ñaàu ñuoâi heä thoáng, thaønh moät moùn thoûa hôïp, khoâng phaûi laø moät taàng phaùt trieån cao hôn. Söï phaùt trieån, phuû ñònh caùi phuû ñònh, laø söï bieán chuyeån töø löôïng sang chaát, söï giaûi quyeát maâu thuaãn maø ta seõ thaûo luaän ñeán.
Chuùng ta ñaõ noùi raèng “phuû ñònh caùi phuû ñònh” laø moät quy luaät cuûa töï nhieân, xaõ hoäi, tö töôûng, töùc laø quy luaät cuûa haønh ñoäng, cho neân trong caùc laõnh vöïc coâng taùc haèng ngaøy, noù daét daãn ta, ta phaûi tuøy theo ñoù thì môùi ñaït ñöôïc thaéng lôïi. Tæ duï, trong vaên ngheä ta, coù luùc ta laøm baûn nhaïc, baøi ca baèng caùch gaït boû truyeàn thoáng nhaân daân cuõ, gaït boû tinh thaàn daân toäc trong aâm thanh, trong ñieäu muùa, thöù phuû ñònh aáy khoâng coù tính chaát xaây döïng, noù maát goác, noù khoâng bao goàm caùi cuõ trong luùc noù mang tính chaát môùi. Ngöôïc laïi, töø luùc maø, döôùi söï höôùng daãn cuûa Ñaûng, ta “phuû ñònh” ñuùng bieän chöùng, nghóa laø taïo ra moät chaát vaên ngheä môùi thích öùng vôùi ñieàu kieän xaõ hoäi môùi, maø ñoàng thôøi bao goàm, tieáp noái caùi cuõ, vöôït qua caùi cuõ cuûa daân toäc, thì nhaø vaên ngheä trong thaáy roõ trieån voïng saùng taùc cuûa mình, nhaân daân laïi thöôûng thöùc saâu saéc vaø nhieät thaønh neàn vaên ngheä caùch maïng.
Stalin trình baày quy luaät chaát löôïng hoã bieán nhö sau:
Vaø Stalin noùi veà ñaëc ñieåm cuûa phöông phaùp bieän chöùng chieáu theo quy luaät chaát löôïng hoã bieán naøy:
Ñeå ñi saâu vaøo quy luaät bieän chöùng naøy, chuùng ta seõ chuù yù ñeán nhöõng vaán ñeà caên baûn sau ñaây:
Khi ta baøn ñeán löôïng vaø chaát, chuùng ta caàn nhaän ñònh döùt khoaùt raèng hai phaïm truø aáy dính lieàn vôùi nhau, khoâng taùch rôøi nhau. Khoâng theå coù löôïng maø khoâng coù chaát, cuõng khoâng theå coù chaát maø khoâng coù löôïng. Chaát vaø löôïng laø hai maët cuûa moät söï vaät. Ví duï: nhö khi ta noùi moät lít nöôùc thì moät lít laø löôïng, maø nöôùc laø chaát; moät baàu khoâng khí, moät baàu laø löôïng khoâng khí laø chaát.
Nhieàu nhaø tö töôûng sieâu hình cuûa tö baûn, nhö Beùc-son chaúng haïn, taùch rôøi löôïng vaø chaát. Cöù theo Beùc-son thì söï bieán chuyeån cuûa vaät chaát chæ laø söï bieán chuyeån veà löôïng, coøn söï bieán chuyeån cuûa tinh thaàn chæ laø söï bieán chuyeån veà chaát; caùi gì beân ngoaøi laø löôïng, caùi gì beân trong môùi laø chaát, chaát thì khoâng löôïng, löôïng thì khoâng chaát. YÙ kieán cuûa Beùc-son, laø nhö theá.
Khoûi phaûi thaûo luaän daøi, ai cuõng thaáy, cuõng bieát raèng khoâng ñôïi tôùi tinh thaàn môùi laø chaát: nöôùc, hôi, ñaù ñeàu laø chaát; trôøi laïnh nöôùc thaønh ñaù, trôøi noùng ñaù ra nöôùc, ñun nöôùc nöôùc thaønh hôi; ba chaát khaùc nhau. Hay laø phong kieán ñoå, tö baûn laäp; tö baûn ñoå, coäâng saûn leân, phong kieán, tö baûn, coäng saûn laø ba chaát khaùc nhau cuûa xaõ hoäi loaøi ngöôøi.
Coøn tinh thaàn thì, naøo phaûi coù chaát khoâng, maø khoâng coù chaát löôïng? Caùi gì ñeo noù, caùi gì mang noù, noù caên cöù vaøo caùi gì? Tinh thaàn duy taâm cuûa oâng Beùc-son caên cöù vaøo caùi xaùc, khoái oùc, traùi tim, cuoäc soáng cuûa oâng Beùc-son; tinh thaàn ñôn sô cuûa con voi ñöôïc caùi xaùc to caùi ñuoâi nhoû cuûa con voi mang noù. Laøm chi coù caùi tinh thaàn vu vô treân khoâng trung?
Moät vuõ truï, neáu chæ laø soá löôïng, noù seõ töïa nhö moät môù tô voø, roái ren khoâng gì phaân bieät vôùi gì caû, khoâng soáng ñöôïc. Maø ta soáng ñöôïc, ta phaân bieät ñöôïc söï vaät, söï vaät phaân bieät vôùi nhau, chôù khoâng phaûi chæ coù caùi to caùi nhoû, caùi ít caùi nhieàu maø thoâi; thöïc ra thì caùi gì ra caùi aáy, nghóa laø coù chaát. Moät vuõ truï, neáu chæ laø chaát, seõ töïa nhö moät ñaùm söông muø ñaëc bieät, voâ hình, voâ daïng khoâng theå hieåu ñöôïc, khoâng cô caáu; maø vuõ truï coù cô caáu, ta hieåu noù ñöôïc, ño löôøng noù ñöôïc, nghóa laø noù coù löôïng.
Sôû dó nhaø tö töôûng tö baûn taùch rôøi chaát vaø löôïng, chaéc haún laø coù duïng yù laø ñeå laøm cho ngöôøi ta khoâng nhaän thaáy, khoâng troâng chôø, khoâng chuaån bò nhöõng söï bieán chuyeån veà chaát ôû trong caùi vuõ truï ñaày löôïng.
Theo J.P.Saùc (Sartre, nhaø trieát hoïc sinh toàn luaän cuûa thôøi ñeá quoác suy taøn) thì toaùn hoïc laø khoa hoïc cuûa soá löôïng vaø chæ cuûa soá löôïng maø thoâi; trong toaùn hoïc khoâng coù gì laø chaát, khoâng coù söï bieán ñoåi veà chaát. Cho neân theo Saùc, bieän chöùng phaùp coù theå ñuùng ôû caùc lónh vöïc naøo, chöù trong laõnh vöïc toaùn hoïc thì, vì coù löôïng maø khoâng coù chaát, neân khoâng coù söï bieán ñoåi veà chaát.
Leõ taát nhieân laø J. P. Saùc laàm. Sao trong toaùn hoïc laïi khoâng coù chaát. Coù chöù! Moät vaøi tæ duï ñôn giaûn nhö : daáu aâm vaø daáu döông, nhö trong 3 + 7 = 10, caùi 10 aáy ñaõ coù caùi gì khaùc hôn laø 3 coäng 7, thí duï nhö 3 vaø 7 khoâng chia chaün cho 2 ñöôïc, maø 10 thì chia chaün cho hai ñöôïc ; caùi hình ña giaùc vaø caùi hình voøng troøn, ña giaùc tieáp caän vôùi voøng troøn, bieán thaønh noù, maø ña giaùc vaø voøng troøn laø hai chaát khaùc nhau.
Khoâng theå truïc xuaát caùi chaát ra khoûi toùan hoïc ñöôïc ; ñoù laø chöa keå raèng nhöõng taàng phaùt trieån cuûa toùan hoïc töø moät ñöôøng ñeán quan nieäm moät veùc-tô ñaõ coù chaát löôïng khaùc nhau roài.
Toùm laïi, trong vuõ truï chaát vaø löôïng ñi ñoâi vôùi nhau, ñoù laø hai maët thoáng nhaát cuûa moät söï toàn taïi cuï theå.
Bôûi vaäy cho neân khi ta noùi “löôïng ñoåi thaønh chaát” laø ta muoán noùi raèng moät söï vaät töø traïng thaùi naøy bieán thaønh moät traïng thaùi khaùc, raèng söï tieäm tieán söï bieán ñoåi taêng tieán daàn daàn ñeán moät möùc ñoä naøo ñoù thì “moät soá löôïng naøo ñoù cuûa moät phaåm chaát naøo ñoù seõ bieán thaønh moät phaåm chaát khaùc vôùi moät soá löôïng khaùc” (ví duï hôn moät lít nöôùc ñaù bieán thaønh moät lít nöôùc loûng).
Ôû ñaây chuùng ta caàn ñính chính moät quan nieäm sai laàm veà coâng thöùc ñöông löôïng giöõa khoái löôïng vaø naêng löôïng (E = m × c² ) noùi cho ñuùng ñoù laø qui luaät töông quan giöõa khoái löôïng vaø naêng löôïng ; giöõa vaät chaát vaø söï vaän ñoäng luoân luoân ñi ñoâi vôùi nhau chöù khoâng phaûi laø ñöông löôïng giöõa hai beân, cuõng khoâng phaûi khoái löôïng bieán thaønh naêng löôïng, coâng thöùc aáy coù yù nghóa laø : khoái löôïng cuûa moät heä thoáng naøo ñoù bieán ñoåi thì coù moät söï bieán ñoåi nhaát ñònh cuûa naêng löôïng cuûa noù, vaø ngöôïc laïi heã coù söï bieán ñoåi cuûa naêng löôïng thì nhaát ñònh coù söï bieán ñoåi töông öùng cuûa khoái löôïng cuûa heä thoáng aáy.
Cho neân khoâng theå noùi “khoái löôïng bieán thaønh naêng löôïng” ñeå laøm moät tæ duï raèng ñoù laø chaát thaønh löôïng.
Tieäm tieán laø söï bieán ñoåi töø töø, daàn daàn, lieân tuïc, töøng böôùc moät, chæ thay ñoåi baèng soá löôïng thoâi, maø phaåm chaát thì giöõ nguyeân nhö cuõ, hoaëc coù ñoåi chaát maø khoâng coù boäc phaùt, khoâng coù nhaûy voït. Tö töôûng sieâu hình thöôøng khoâng thaáy söï bieán ñoåi, vaø neáu thaáy söï bieán ñoåi thì chæ thaáy söï tieäm tieán maø thoâi. Hoï sôï ñoät bieán laém, hoï sôï söï bieán ñoåi mau leï, sôï bieán ñoåi töø theå chaát naøy vuøng trôû thaønh theå chaát kia. Neáu baát daéc dó maø tö töôûng sieâu hình ñuïng chaïm ngay vôùi söï ñoät bieán,bò baét buoäc phaûi caét nghóa caùi ñoät bieán thì hoï seõ cho raèng ñoät bieán laø hieän traïng baát thöôøng, ñaëc bieät, khoâng taát yeáu; ví duï nhö noù noùi raèng: caùch maïng Phaùp sôû dó noåi leân (1789-1793), ñaùnh ñoå nhaø vua laø vì Lu-y XVI vuïng veà, hay noùi sôû dó Caùch maïng thaùng Taùm ta thaønh coâng laø taïi Vieät Minh kheùo lôïi duïng cô hoäi.
Söï thaät thì söï ñoät bieán, söï bieán ñoåi veà phaåm chaát, phaù lieân tuïc, gaây giaùn ñoaïn, moät traïng thaùi naøy sang moät traïng thaùi khaùc, laø vieäc raát phoå bieán, taát yeáu.
Quy luaät löôïng ñoåi thaønh chaát quyeát ñònh söï toàn taïi khaùch quan cuûa nhöõng haèng soá, nhöõng ñieåm bieán chaát ñaõ noùi treân. Tröôùc khi ñeán nhöõng ñieåm aáy thì söï bieán chuyeån laø töø töø, lieân tuïc, baèng soá löôïng (ví duï nhö caøng luùc caøng noùng nhöng nöôùc vaãn laø nöôùc), ñeán ñieåm kia (khí ñieåm) thì ñoäp moät caùi, nöôùc thaønh ra hôi, söï bieán ñoåi naøy goïi laø ñoät bieán, khoâng coøn lieân tuïc nöõa maø giaùn ñoaïn, khoâng coøn giöõ chaát cuõ nöõa maø ñoåi chaát. Coù söï ñoåi löôïng kia môùi coù söï ñoåi chaát naøy.
Trong vaät lyù hoïc, naêng löôïng bieán ñoåi töø hình thaùi naøy sang hình thaùi noï. Trong hoùa hoïc, söï bieán chaát laïi caøng thaáy roõ hôn nöõa; ví duï nhö veà loaïi acide maø thaønh cô caáu laø C, H vaø O thì tuøy theo söï bieán ñoåi soá löôïng cuûa C, H vaø O ta coù moät acide môùi:
Ta choàng chaát nhöõng khoái uranium 235 leân nhau 2, 3, 4, v.v… boãng ñeán moät soá löôïng uranium naøo nhaát ñònh thì taát caû ñeàu noå leân; ñoù laø “möùc noå”, ñoù laø möùc ñoät bieán, cho neân ngöôøi ta duøng nguyeân lyù naøy ñeå laøm bom nguyeân töû: moät quaû bom nguyeân töû goàm coù 2 khoái uranium 235 ôû 2 ñaàu, caùch nhau moät khoaûng troáng; ôû moät ñaàu, coù chaát noå vaø caùi moài; moài chaùy, chaát noå, ñaåy khoái uranium naøy ñuïng khoái uranium kia, 2 khoái ñuïng nhau tôùi hay quaù “möùc noå” thì bom nguyeân töû noå leân, toaùt ra söùc noùng baèng trieäu ñoä. Ñoù laø löôïng bieán chaát.
Trong caùc giôùi sinh vaät, söï bieán chaát cuõng roõ reät vaø phoå bieán, boû con truøng thuoác laù vaøo chai, noù laø chaát muoái (voâ sinh); boû chaát muoái aáy leân laù thuoác, noù trôû thaønh sinh vaät, aên haïi laù thuoác. Gaø meï aáp tröùng, ñeán möïc bao ngaøy ñoù, tröùng nôû thaønh gaø con. Ngöôøi giaø thì cheát; sinh töû ñeàu laø möùc ñoät bieán, bieán chaát, phaù lieân tuïc, gaây giaùn ñoaïn, keát quaû cuûa söï bieán ñoåi laâu daøi, lieân tuïc veà soá löôïng (soáng laâu, aáp noùng, theâm bôùt C, O, H, v.v…)
Hieän nay, ngöôøi ta bieát 96 nguyeân toá cuûa vuõ truï vaät chaát; ngöôøi ta bieát caùi soá ñieän töû quay chung quanh haït nhaân cuûa moät nguyeân töû naøo. Ñieän töû cuûa moät nguyeân töû thuoäc nguyeân toá naøy coù theå, vì aùp löïc nhaûy qua moät nguyeân töû khaùc, vaø khi thay soá ñieän töû nhö theá (ñoåi veà soá löôïng) thì nguyeân töû thuoäc nguyeân toá naøy bieán thaønh nguyeân töû thuoäc nguyeân toá kia. Baèng caùch nhaân taïo, ta coù theå gaây ra söï ñoåi loaïi, bôûi vì trong thieân nhieân coù söï ñoåi loaïi aáy, ta coù söùc ñoåi azote thaønh hydrogen “Trô ñaù hoùa vaøng” khoâng coøn laø caùi moäng nöõa, song laøm nhö theá thì vaøng aáy ñaét hôn vaøng ñaøo ôû döôùi ñaát, boøn ôû ngoïn suoái.
Noùi toùm laïi, trong töï nhieân giôùi, baát kyø ôû boä phaän naøo ta cuõng ñeàu thaáy söï bieán ñoåi töø löôïng qua chaát, söï ñoät bieán do tieäm tieán, do bieán ñoåi lieân tuïc, taêng hay giaûm soá löôïng maø ra, Angen traû lôøi cho nhöõng ai vöøa khoâng nhaän söï bieán chaát, vöøa cho söï bieán chaát laø thöôøng tình.
ÔÛ ñaây chuùng toâi muoán noùi rieâng veà toaùn hoïc ñeå phaûn ñoái baèng nhöõng baèng chöùng chaéc chaén nhöõng ai noùi raèng trong toaùn hoïc khoâng coù söï bieán ñoåi veà chaát. Ai ai ñeàu bieát ñöôøng baàu duïc bieán thaønh ñöôøng Parabole khi maø soá taâm sai cuûa noù baèng 1, roài soá taâm sai leân quaù 1 thì ñöôøng aáy laïi bieán thaønh hyperbole. Khaûo cöùu veà haøm soá ta thaáy raèng ñaïo haøm quaù 0 maø ñoåi daáu, thì haøm soá ñoåi chieàu bieán thieân cuûa noù, töùc laø ñoåi chaát moät caùch ñoät ngoät.
Hai haøm soá voâ haïn coâng vôùi nhau coù theå thaønh moät haøm soá höõu haïn. Pheùp tích phaân coäng nhöõng ñöôøng thaúng vôùi nhau thaønh moät ñöôøng cong. Trong pheùp coäng hai vectô, ta ñöôïc moät vectô khaùc phöông höôùng.
Nhöõng tæ duï bieán chaát trong toaùn hoïc cao caáp thì laïi caøng nhieàu hôn nöõa, song maáy tæ duï ñôn giaûn treân ñaõ ñuû chöùng minh raèng toaùn hoïc phaûn aûnh hieän thöïc khaùc quan thì khoâng theå khoâng phaûn aûnh theo kieåu cuûa noù söï bieán ñoåi töø löôïng sang chaát.
Chuùng ta laáy vaøi tæ duï ñeå laøm baèng côù:
- Ta tieâu dieät sinh löïc ñòch, ñoàng thôøi taêng quaân cuûa ta, ñeán moät möïc naøo ñoù, theá quaân bình, theá caàm cöï giöõa ta vaø ñòch bò vôõ ñi, ta maïnh hôn ñòch, ñòch yeáu hôn ta, ta phaûn coâng, ñòch bò tieâu dieät. Muoán ñoåi caùi chaát thì ñaùnh vaøo caùi löôïng, ñoåi löôïng ñeán möïc naøo thì chaát phaûi ñoåi.
Khoâng phaûi luùc naøo cuõng coù theå toång phaûn coâng; noù laø keát quaû cuûa moät coâng trình laâu daøi goàm 2 nhieäm vuï, moät laø tieâu hao ñòch, hai laø theâm quaân ta, cho ñeán khi maát söï thaêng baèng.
- Noâng daân nhôø caùch maïng ñieàn ñòa maø coù moãi ngöôøi moät phaàn ñaát ñeå caøy. Tö höõu taäp trung cuûa phong kieán bieán thaønh tö höõu phaân taùn cuûa tieåu noâng ñoù ñaõ laø moät bieán chaát. Roài, trong quaù trình caùch maïng, khi coâng ngheä phaùt trieån khaù maïnh, ta giuùp ñôõ noâng daân hôïp laïi laïi thaønh coâng coäng noâng tröôøng (nhö ôû Lieân xoâ vaø nhieàu nöôùc daân chuû nhaân daân) thì kinh teá tieåu chuû, tieåu noâng trôû thaønh noâng nghieäp xaõ hoäi chuû nghóa; ñoù cuõng laø moät söï bieán chaát.
